Słownik gwary skrzyszewskiej

Opracował: Krzysztof Czubaszek

© Prawa autorskie zastrzeżone


Mianem gwary określa się zazwyczaj lokalną odmianę języka, charakterystyczną np. dla posiadającej pewną odrębność okolicy czy regionu. Niemniej jednak czasami mowa społeczności zamieszkującej bardzo mały obszar, choćby jedną miejscowość, również wykazuje na tyle duże zróżnicowane w stosunku do języka literackiego, iż można ją uznać za rodzaj gwary.

W przypadku niniejszego słownika termin "gwara" jest dość umowny. Jest on wprawdzie użyty jako określnik swoistości leksykalnej języka używanego w obrębie wsi Skrzyszew, jednak nie zakreśla on obszaru występowania poszczególnych słów tylko i wyłącznie do granic miejscowości, gdyż jest to niemożliwe, nie stanowi ona bowiem jakiejś wyizolowanej enklawy. Zebrane tu słownictwo ma bardzo zróżnicowaną repartycję - może być reprezentatywne zarówno dla wyłącznie pewnego wąskiego grona osób, jak i całych, nawet ponadregionalnych grup społecznych. Regułą organizującą to zestawienie jest więc występowanie danego słowa w mowie skrzyszewian i jednocześnie jego brak w literackim języku polskim.

Podstawą weryfikacji jest trzytomowy "Słownik języka polskiego" pod redakcją Mieczysława Szymczaka (Warszawa 1994) oraz jednotomowy "Słownik wyrazów obcych" pod redakcją Elżbiety Sobol (Warszawa 1995). Stanowią one zbiór słownictwa nie tylko oficjalnego, literackiego, bowiem pierwszy z nich odnotowuje również regionalizmy. Z całą pewnością można więc stwierdzić, iż słowo używane przez mieszkańców Skrzyszewa, a nie zarejestrowane przez te słowniki, jest elementem owej umownej lokalnej gwary. Dodajmy przy tym, że o ile kryterium doboru słownictwa wyznaczają wspomniane słowniki, o tyle inne, szczególnie specjalistyczne leksykony, potraktowane zostały jako źródła pomocnicze. Oznacza to, że niektóre z uszeregowanych poniżej wyrazów mogą być odnotowane np. w "Etymologicznym słowniku języka polskiego" Andrzeja Bańkowskiego (Warszawa 2000) przytaczającym często słowa archaiczne, które nie są dziś już znane, a w mowie mieszkańców Skrzyszewa jeszcze się zachowały, przez co stanowią element tamtejszej specyficznej gwary.

Przy doborze słów do niniejszego leksykonu kierowałem się nie tylko zasobem słownikowym, ale także kilkoma zasadami. Przede wszystkim nie uwzględniałem słów, które są jedynie fonetycznym zniekształceniem swych odpowiedników literackich. Jeśli np. w wyniku powszechnego na wschodzie Polski mazurzenia w miejscu głoski "sz" występuje w wyrazie głoska "s", zamiast zaś "cz" mamy "c", lub w związku z wzdłużeniem zastępczym głoskę "o" zastępuje "ó", pozostałe elementy i znaczenie wyrazu pozostają natomiast niezmienne, to takiego słowa nie kwalifikowałem do włączenia do niniejszego zestawienia. Jeśli jednak ów proces mazurzenia czy wzdłużenia zastępczego dodatkowo urabia jakieś swoiste lokalne słowo, to powstała w ten sposób forma nie może być wyłącznie utożsamiana z owym procesem ani od niego odseparowywana, posiada bowiem indywidualną, lokalną tożsamość, dającą podstawę do odnotowania danego słowa w tym leksykonie. Oprócz tego w poniższym zestawieniu ujmuję wszystkie wyrazy, które, choć występują w ogólnej odmianie języka polskiego, w gwarze skrzyszewskiej używane są w odmiennym znaczeniu. Jeśli przy okazji podlegają one zniekształceniom w wyniku wspomnianych wyżej powszechnych procesów, to podaję je w takiej właśnie formie, gdyż i ona stanowi część składową swoistości lokalnej takiego słowa.

Należy podkreślić, że nie każde odnotowane poniżej słowo musi znać, a tym bardziej używać dosłownie każda osoba mieszkająca lub wywodząca się ze Skrzyszewa. Zebrane tu słownictwo jest powszechne w mniejszym lub większym stopniu, znaczna jego część odchodzi dziś już w niepamięć wraz z ostatnimi osobami, które je używają. Obecnie specyficzny język wsi w bardzo szybkim tempie zanika, a dzieje się tak ze względu na edukacyjny, ale i unifikacyjny wpływ środków przekazu, szczególnie elektronicznych, czyli radia i telewizji. Z całą pewnością jednak wszystkie zebrane tu wyrazy zostały zanotowane na podstawie mojego własnego doświadczenia i obserwacji mowy mieszkańców Skrzyszewa.

Na koniec wspomnę jeszcze o kilku charakterystycznych cechach gwary skrzyszewskiej, które odzwierciedla niniejszy leksykon. Ciekawe jest np. szczątkowe zachowanie dźwięczności głoski "h", kiedyś powszechnie występujące w idiolekcie mieszkańców wschodnich terenów Rzeczypospolitej, a zupełnie nieznane na zachodzie kraju. Owa dźwięczność jest nie tylko pozbawionym już dziś znaczenia zjawiskiem fonetycznym. W niektórych wyrazach gwary skrzyszewskiej odgrywa bowiem ciągle fundamentalną rolę dystynktywną. Znaczy to, że "h" w pewnych wyrazach nie można wymawiać tak jak "ch", gdyż zmienia to wówczas ich znaczenie. Dla większości użytkowników współczesnego języka polskiego, którzy nie posiadają już umiejętności generowania dźwięcznego "h", jest to po prostu zjawisko niezrozumiałe.

W gwarze skrzyszewskiej daje się zauważyć także liczne występowanie nienotowanych przez słowniki germanizmów, co można by uznać za zjawisko stosunkowo dziwne, zważywszy, że wieś leży na wschodzie Polski. Trzeba jednak sięgnąć do historii. W XIX w. w okolicy Łukowa założonych zostało wiele kolonii niemieckich. Takie miejscowości zamieszkane przez osadników zza zachodniej granicy istniały również w niedalekiej odległości od Skrzyszewa - były to Łazy i Aleksandrów. Mieszkańcy polskich wsi musieli utrzymywać niejakie kontakty z tymi ludźmi nie tylko z racji bezpośredniego sąsiedztwa, ale i ze względów praktycznych - Niemcy byli dobrymi rzemieślnikami. Nieprzypadkowo więc w gwarze skrzyszewskiej występuje wiele słów pochodzenia niemieckiego określających właśnie różnego rodzaju narzędzia.

Godny odnotowania jest także fakt przechowania w mowie skrzyszewian wielu wyrazów archaicznych, w tym charakterystycznych dla regionu pogranicza historycznego Mazowsza, Podlasia i Małopolski, wyrugowanych już dawno z polszczyzny, których powszechne stosowanie przypada na okres kilka wieków wstecz. Ostatnio można zaobserwować szybki ich zanik, tym bardziej więc warto je uchronić od zapomnienia w chociażby takim jak ten słowniku.


Objaśnienie skrótów:

ang. - angielski

czas. - czasownik

dźw. - dźwięczny

ESJP - "Etymologiczny słownik języka polskiego"

hol. - holenderski

jęz. - język

l.mn. - liczba mnoga

nieodm. - nieodmienne

niem. - niemiecki

np. - na przykład

poch. - pochodzący

przym. - przymiotnik

r.ż. - rodzaj żeński

ros. - rosyjski

rzecz. - rzeczownik

SJP - "Słownik języka polskiego"

SWO - "Słownik wyrazów obcych"

ww. - wyżej wymienione

wył. - wyłącznie

wym. - wymowa

wyr. - wyraz

zn. - znaczenie


Budowa hasła:

wyraz gwarowy - znaczenie wyrazu gwarowego [ewentualne znaczenie tego samego wyrazu w języku ogólnym]; informacje dotyczące pochodzenia wyrazu; 'Przykład użycia wyrazu'.


A


a łun - o tam; zwrot wypowiadany zazwyczaj jednocześnie z wykonaniem ręką lub głową wskazującego gestu; 'Widzisz, a łun idzie Franek'.


B


batarejka - latarka ręczna; wyr. poch. od rzecz. bateria, urobionego w następujący sposób: bateria ŕ   bateryjka ŕ   batarejka; zależność etymologiczna oczywista - bateria stanowi część latarki; 'Weź ze sobą batarejkę, bo robi się ciemno'.

bebłać (się) - 1) mieszać jakiś płyn, np. wodę; 2) gotować coś płynnego, np. zupę; 3) bawić się jakimś płynem, mocząc się w nim i brudząc; wyr. o zabarwieniu pejoratywnym; dźwiękonaśladowczy - przypominający bulgotanie np. wody; 1) 'Muszę cały czas bebłać ten sos, żeby się nie przypalił'; 2) 'Hanka ubebłała dziś na obiad jakąś marną zupę'; 3) 'Nie bebłaj się w tym błocie, bo się cały usmarujesz'.

binokle - okulary słoneczne [a nie: okulary bez uchwytów na uszy, trzymające się na nosie za pomocą sprężynki - SJP]; 'Wczoraj było tak słonecznie, że przez cały dzień musiałem chodzić w binoklach'.

blin - placek ziemniaczany [a nie: rodzaj placka z ciasta drożdżowego, z mąki gryczanej, żytniej lub pszennej - SJP]; wyr. poch. ros.: блин; najczęściej w l.mn.; 'Natrzyj Kasiu kartofli, to zrobimy na kolację bliny'.

brzechtać się - taplać się w jakimś płynie, najczęściej wodzie; wyr. wywodzi się z XVIII-wiecznej gwary mazowieckiej, jednak zdaje się nie mieć ze źródłowym regionalizmem żadnego związku [mazowieckie brzechtać to: szczekać, chrapać, kaszleć, wydawać ostre, nieprzyjemne tony - ESJP]; 'Nie brzechtaj się już w tej wodzie, bo się zaziębisz'.

buchta - punkt skupu żywca [a nie: miejsce zryte przez dziki szukające żeru; buchtowisko - SJP; choć źródłosłów zapewne ten sam]; wyr. poch. niem.: Buchte - tu: klatka dla zwierząt, kojec, przegroda w oborze; 'Józek sprzedał dziś na buchcie dwa cielaki'.

bukwel - piłka do cięcia metalu wraz z uchwytem; wyr. poch. niem.: Buckel - garb, wypukłość; wyr. bukwel nawiązuje do przypominającego garb kształtu uchwytu do piłki do metalu; 'Franek, przynieś mi z warsztatu bukwel'.

bułka - tu w zn. bochenek; wyr. w tym zn. używany wyłącznie w złożeniu bułka chleba; 'Kupiłem cukier i dwie bułki chleba'.

bunować - szukać czegoś, zaglądając w różne miejsca, myszkować; 'Nie bunuj w tej szafie, bo powywracasz wszystkie ubrania'.

bunownik - łobuz, psotnik; 'Uspokoisz się, ty bunowniku jeden?'.

bziubziać - pisać coś niewyraźnie; 'Nabziubziałeś tak, że nie można odczytać'.


C


cempieć - ślęczeć, czuwać; ‘Dziecko było chore, cempiałem więc nad nim całą noc’.

cerepa - puszka po konserwie; wyr. poch. od rzecz. czerep [skorupa rozbitego naczynia - SJP], poddanego procesowi mazurzenia oraz zmianie rodzaju gramatycznego; widoczne podobieństwo znaczeń wyr. cerepa i czerep; 'Wyrzuć tę cerepę na śmietnik'.

chadziaj - bogaty, prężny gospodarz; wyr. poch. ros.: хозяин; 'Bronek to jest dopiero chadziaj!'.

chamera - brzydka, deszczowo-wietrzna pogoda, plucha; wyr. poch. zapewne od rzecz. chmura; ‘Nie wychodzę z domu, bo dziś jest straszna chamera’.

chrzabak - 1) robak; 2) mała, niepozorna osoba; wyr. powstał najprawdopodobniej w wyniku kontaminacji rzecz. chrabąszcz i robak; 1) 'O, jakiś chrzabak idzie po stole!'; 2) 'Patrz, jak ten chrzabak ciężko pracuje'.

chudak - poczciwina, biedaczysko, osoba wzbudzająca sympatię wraz z politowaniem; wyr. wyraźnie nawiązuje do przym. chudy jako jednego z atrybutów osoby posiadającej ww. cechy; 'Chodź chudaku, dam ci coś zjeść'.

ciapy - kapcie; wyr. ma zapewne związek z czas. ciapać [iść powoli, powodując charakterystyczny odgłos, człapać - SJP]; 'Nie chodź po domu w butach, załóż ciapy'.

ciuma - osoba nierozgarnięta, nieporadna; 'Nie wiem, jak Baśka poradzi sobie w mieście, przecież to taka ciuma!'.


Ć


ćlamać - mlaskać podczas jedzenia; wyr. dźwiękonaśladowczy; 'Nie ćlam tak, bo nie mogę tego słuchać!'.


D


diabełek - roztrząsacz do siana; wyr. metaforyczny - i ww. urządzenie i zły duch robią dużo zamętu; 'Idę pożyczyć od Franka diabełka'.

duca - 1) nadmiernie wysoka osoba, najczęściej kobieta; 2) wysoki, pozbawiony architektonicznych ozdób, brzydki budynek; 1) 'Takiej ducy jak Anka nie będzie łatwo znaleźć chłopaka'; 2) 'Jak on mógł wybudować sobie taką ducę?'.

dymnik - komin [a nie: przewód wentylacyjny wykonany z desek, wystający ponad dachem, mający nad wylotem dwuspadowy daszek - SJP]; zn. gwarowe bliższe rzeczywistości niż w przypadku wyr. z jęz. ogólnego; 'Muszę zawołać kominiarza, bo się dymnik zatkał'.

dziukać - zabawiać dziecko, wdzięczyć się do niego, mówić do niego, strojąc różne przyjazne miny; 'Kasia bardzo lubi swojego młodszego brata, dziuka do niego godzinami'.

dźgać - pić dużo i łapczywie [a nie: uderzać czymś ostrym, kłuć - SJP]; 'Grześ wydźgał za jednym zamachem całą butelkę oranżady'.


F


fagas - facet, podstarzały amant [a nie: służący, lokaj, lizus, pochlebca - SJP]; 'Nie rozumiem, dlaczego Jolka zadaje się z takim fagasem'.

fifc - człowiek niepoważny, niestały, elegancik, bawidamek; ‘Taki fifc jak Zenek to się pewnie jeszcze długo nie ożeni’.

fiuk - gwizdek; wyr. pochodzący od czas. fiukać [gwizdać - SJP]; 'Jaś kupił sobie na straganie fiuk i dwa balony'.

fiuki - 1) drobiazgi, różne mało znaczące rzeczy; 2) sprawy nieistotne, głupstwa; tylko w l.mn.; 1) 'Irka, jak pojedzie do miasta, to zawsze nakupi jakichś fiuków'; 2) 'Tobie tylko fiuki w głowie!'.

flaga - niepogoda [a nie: sztandar - SJP]; 'Trzeba jechać po siano, bo flaga idzie'.

flażyć się - chmurzyć się, zbierać się na niepogodę; 'Tak się zaflażyło, że będzie padać chyba przez dwa dni'.

fluk - 1) smark, gil; 2) smarkacz; 1) 'Wytrzyj nos, bo ci fluk wypadnie'; 2) Uspokój się, fluku jeden!'.

flukać - smarkać, pociągać nosem; 'Kup sobie chusteczki i się wyflukaj'.


G


gągać - pić dużo i łapczywie; 'Nie gągaj tak, bo się zakrztusisz'.

gęga - duży zwitek, paczka, rulon banknotów; 'Jurek wyszedł z banku z ogromną gęgą pieniędzy'.

gieroj - silna, zwalista, dzielna osoba; wyr. poch. ros.: герой - bohater; nieodm.; 'Józek to taki gieroj, ze wszystkim umie sobie poradzić'.

glibać - żuć coś długo i powoli; 'Nie smakują ci te placki, że je tak glibiesz już od godziny?'.

gloria - rosła, wysoka osoba, najczęściej kobieta [a nie: chwała, sława - SJP]; 'Z taką glorią jak Jadźka nikt nie chce zadzierać'.

glut - 1) bryłka odchodów, jakiejś substancji stałej; 2) smarkacz, niedorostek [a nie: wydzielina z nosa, smark - SJP]; 1) 'Trzeba ostrzyc owcę, bo się jej porobiły gluty na wełnie'; 2) 'Nie bój się go, to przecież jeszcze taki glut".

golba - noga; 'Weź stąd te golby!'.

gzygać - podszczypywać, zaczepiać kogoś; 'Nie gzygaj go, bo tego nie lubi!'.


H


hopać - skakać na coś lub na kogoś; wym. h wył. dźw.; wyr. pochodzi od wykrzyknika hop [zachęta do skoku - SJP]; 'Tak na mnie hopnął, że niemal mi żebra połamał'.

hopka - niewysoka, przysadzista osoba, najczęściej kobieta; wym. h wył. dźw.; 'Franek wziął sobie za żonę taką hopkę'.

horować (się) - 1) brudzić coś, najczęściej ubranie; 2) drapać się; wym. h wył. dźw.; 1) 'Ale zahorowałeś tę bluzkę!'; 2) 'Nie horuj się tak mocno, bo sobie krzywdę zrobisz!'.

huk - osoba nieprzyjemna w odbiorze, gbur [a nie: silny odgłos - SJP]; wym. h wył. dźw.; wyr. pochodzi od czas. huczeć: huk to ktoś, kto huczy, a nie mówi; 'Nie lubię Heńka, bo to taki huk".

hultać - skakać na coś lub na kogoś, podskakiwać; wym. h wył. dźw.; wyr. ma związek z rzecz. hultaj [nicpoń, łobuz - SJP], jednak bardziej etymologiczny niż znaczeniowy; 'Nie hultaj tak, bo sobie nogę złamiesz'.

hykać - wydawać dźwięk podczas czkawki, mieć czkawkę; wym. h wył. dźw.; wyr. dźwiękonaśladowczy; 'Nie wiem, dlaczego tak często dzisiaj hykam'.

hyl - 1) bardzo wietrzna pogoda; 2) miejsce, w którym są przeciągi; wym. h wył. dźw.; wyr. o XVII-wiecznym rodowodzie [dawny termin młynarski: wzgórze zdatne pod wiatrak, wyr. poch. hol. lub dolnoniem.: hil - wzgórze; por. ang.: hill - wzgórze - ESJP]; 1) 'Taki hyl dzisiaj, że z domu nie da się wyjść'; 2) 'Nie siedź na hylu, bo się przeziębisz'.

hyrtać - 1) podskakiwać na dołkach i nierównościach; 2) potrząsać czymś; wym. h wył. dźw.; 1) 'Tak ten wóz hyrtał, że aż mi się niedobrze robiło'; 2) 'Nie hyrtaj tą skrzynką, bo wszystkie jabłka powypadają'.


I


inteligentny - grzeczny, kulturalny [a nie: rozumny, zdolny, pojętny - SJP]; wyr. zyskał swe zn. gwarowe w wyniku wyizolowania cechy charakterystycznej dla osób inteligentnych, czyli kultury osobistej; 'Jan jest taki inteligentny, zawsze mówi "proszę" i "przepraszam"'.


K


kaleń - kałuża; wyr. poch. z jęz. staropolskiego [miejsce bagniste - ESJP]; obecnie występuje w nazwach wielu miejscowości w Polsce; 'Omijaj kalenie, bo się ubłocisz'.

kierownik - 1) część wozu konnego łącząca nieruchomą skrzynię ze skręcającą przednią osią; 2) kierownica w rowerze [a nie tylko: osoba kierująca, zarządzająca czymś - SJP]; 1) 'Ten kierownik nadaje się już do wymiany'; 2) 'Trzymaj kierownik, bo się wywrócisz'.

kizdrać - mieszać różne składniki, uzyskując z nich jednorodną masę, robić papkę; 'Grześ, zanim zje obiad, zawsze go kizdra'.

klepak - moneta [a nie: młot do klepania blachy - SJP]; wyr. nawiązuje do czas. klepać [w znacz. rozpłaszczać - SJP]; 'Mam w portfelu parę klepaków'.

knypek - niedorostek, osoba bardzo niska, najczęściej mężczyzna; wyr. poch. zapewne od rzecz. knyp [krzywy, krótki nóż szewski, spiczasto zakończony - SJP]; 'Bartka to chyba nie wezmą do wojska, bo to taki knypek'.

kociuba - 1) narzędzie do zrzucania z wozu obornika; 2) wyjątkowo brzydka osoba, najczęściej kobieta [a nie: narzędzie do wygarniania węgli z pieca chlebowego - SJP]; 1) 'Weź kociubę, bo jedziemy na pole z obornikiem'; 2) 'Takiej kociuby jak Jadźka to jeszcze nie widziałem'.

kociubić się - chmurzyć się, zbierać się na niepogodę; 'Niebo się zakociubiło, chyba będzie padać'.

kołpak - kaptur [a nie: wysoka czapka w kształcie cylindra lub stożka, popularna w Polsce do XIX w. - SJP]; 'Załóż kołpak, bo deszcz pada'.

kopianka - kopa siana; 'Zrobiliśmy dziś sześćdziesiąt kopianek'.

kosior - narzędzie do wygarniania węgli z pieca chlebowego; 'Podaj mi kosior, bo piec się już nagrzał'.

kotłówka - zawieja śnieżna, silny wiatr towarzyszący niepogodzie; 'Nie wychodź z domu, bo jest straszna kotłówka'.

kółko - kołowrotek; 'Siadaj do kółka i prządź!'.

krajzega - piła tarczowa; wyr. poch. niem.: Kreissäge; 'Włącz krajzegę, bo muszę przeciąć dwie deski'.

kruk - pogrzebacz [a nie tylko: ptak z rodziny krukowatych - SJP]; wyr. poch. niem.: Krücke; 'Weź kruk i popraw te wypadające węgle'.

kryjak - 1) pisklę wylęgłe z jajka potajemnie złożonego przez kurę w krzakach; 2) osoba unikająca kontaktu z ludźmi; 1) 'Znalazłem dziś w ogrodzie pięć kryjaków'; 2) 'Adam to kryjak, na pewno nie przyjdzie'.

kucyć się - przykrzyć się; 'Kucy się mi bez ciebie'.

kukrzysko - stare, opuszczone siedlisko, miejsce zarośnięte zielskiem, krzakami, zagracone; ‘Franek mógłby wreszcie uprzątnąć to kukrzysko i coś na nim pobudować’.

kulaska - laska do podpierania się; 'Stary już jestem i bez kulaski nie mogę zrobić nawet kilku kroków'.

kusaki - zapusty, ostatki, dzień poprzedzający środę popielcową [a nie: chrząszcze lub ptaki - SJP]; tylko w l.mn.; wyr. o XVI-wiecznym rodowodzie, nawiązujący do zabawowego charakteru ostatnich dni karnawału [kus - figiel, psota - ESJP]; 'Muszę nasmażyć pączków, bo jutro kusaki'.

kusyt - osoba unikająca kontaktu z ludźmi; wyr. poch. od rzecz. chusyt [inaczej chasyd, czyli wyznawca chasydyzmu, żydowskiego ruchu religijnego, kojarzony z tradycyjnym Żydem w chałacie i jarmułce; w kulturze tradycyjnej - ktoś obcy, inny, dziwny, odmieniec]; 'Ten kusyt nie przychodzi na żadne zebrania'.

kuśtyra - łamaga, niezdara; wyr. pochodzi zapewne od czas. kuśtykać [chodzić niezdarnie - SJP]; 'Nie chcę mieć więcej nic do czynienia z tą kuśtyrą!'.


L


lebioda - człowiek niezaradny, powolny, nierozgarnięty [a nie: gatunek chwastu, dawniej jadalnego - SJP]; 'Pośpiesz się, lebiodo jedna!'.

ligi - rodzaj platformy zakładanej na wóz konny, służącej do zwożenia siana i słomy; wyr. poch. niem.: liegen - leżeć, być położonym; 'Zakładaj ligi, bo jedziemy po siano'.

lonek - metalowy pręt służący do łączenia np. przyczepy z traktorem, wkładany w oczko wysięgnika przyczepy i uchwyt ciągnika; ‘Przynieś inny lonek, bo ten nie pasuje do naszej przyczepy’.

longać się - poruszać się lub robić coś bardzo powoli; wyr. poch. niem.: längen - przedłużać; 'Nie longaj się, bo się spóźnisz do szkoły'.


Ł


ług - sadzawka, bajoro, podmokła łąka [a nie: roztwór wodorotlenku sodowego lub potasowego - SJP]; wyr. poch. ros.: луг - łąka; 'Chodź, wykąpiemy się w ługu'.


M


machrać - niszczyć ubranie; 'Ale zmachrałeś ten sweter!'.

macina - uschnięte badyle ziemniaka, po wykopkach zbierane na polu w stosy i palone; 'Zapach palącej się maciny zawsze przypomina mi jesień'.

malik - kark, styk głowy i szyi; 'Nie lubię, jak fryzjer zostawia mi nieogolony malik'.

mańkolny - określenie osoby najczęściej w podeszłym wieku - zrzędliwej, zgorzkniałej a jednocześnie osowiałej, niekontaktowej; 'Wiesiek zrobił się ostatnio taki mańkolny'.

mećka - krowa; wyr. poch. od czas. muczeć: urobionego w następujący sposób: muczeć ŕ muczka ŕ   mećka; 'Idę dać mećce jeść'.

mesel - przecinak; wyr. poch. niem.: meiβel; 'Podaj mi mój mesel'.

meśta - osoba niechlujna, o nieciekawej powierzchowności i osobowości; 'Nie zadawaj się z tą meśtą'.

miąchać - 1) poruszać lub trząść czymś energicznie i zamaszyście; 2) być rzutkim, wieść prym, dowodzić; 1) 'Władek miącha widłami jak stary!'; 2) 'Sławek miącha całą szkołą'.

miętolić - 1) miętosić, gnieść; 2) poruszać czymś bez ustanku, najczęściej językiem, czyli dużo mówić; 1) 'Waldek wymiętolił sobie w samochodzie całe spodnie'; 2) 'Wanda nieustannie miętoli językiem'.

miski - naczynia; 'Idź do kuchni i umyj miski'.

mlon - osoba wysoka, zwalista, a jednocześnie gburowata, nieprzyjemna w odbiorze, najczęściej mężczyzna; 'Jak można zadawać się z takim mlonem!'.

mozoł - osoba nadmiernie pilna, wykonująca coś zbyt dokładnie, zachłanna, uciążliwa w kontaktach; wyr. poch. od czas. mozolić się [robić coś z wielkim trudem, wysiłkiem - SJP]; 'Nie znam większego mozoła niż Witek'.

musowo - trzeba; 'Dzisiaj musowo zerwać czereśnie'.

myrza (wym. myr-za) – dziwoląg, brzydal, odmieniec; osoba mająca udziwnioną fryzurę, rozczochrana, nosząca nietypowe ubrania, wyglądająca na zaniedbaną, ogólnie "inna"; wyr. może mieć mglisty związek z używanym m.in. przez polskich Tatarów (a więc "innych", obcych) tytułem mirza (mir-za), stawianym między imieniem i nazwiskiem, określającym przynależność do danego rodu; 'Nie rozumiem, jak Tadek mógł wziąć sobie za żonę taką myrzę'.


N


naiwny - namolny [a nie: łatwowierny, prostoduszny - SJP]; 'Daj mi spokój, nie bądź taki naiwny!'.

nanic - do niczego; zbitka o charakterze wyr., bowiem wymawiana z akcentem na na; ‘Ten rower jest już nanic’.

naturny - uparty, krnąbrny; ‘Nie proś go, jest taki naturny, że na pewno cię nie posłucha’.


O


obdziadować - zniszczyć coś, uczynić brzydkim, niepełnowartościowym; 'Ten rower kupiłeś sobie niedawno a już go tak obdziadowałeś'.

obiadzik - stypa; 'Po pogrzebie Stefan zaprosił wszystkich na obiadzik'.

obladra - duża, niezgrabna, nieładna kobieta [a nie tylko: rzemienie przechodzące przez grzbiet konia, przytrzymujące postronki chroniące skórę konia od obtarcia - SWO]; 'Stefek wziął sobie za żonę taką obladrę!'.

obszczykiwać - obrywać wyrastające z ziemniaków kłącza; 'Najbardziej nie lubię siedzieć w ciemnej piwnicy i obszczykiwać ziemniaków'.

obtokiwać - obmywać, opłukiwać; wyr. ten występuje także w formie potokiwać; wywodzi się z tego samego źródła co np. rzecz. potok; 'Obtoknij, proszę, twarz i ręce'.

omiedzek - miedza; 'Gdy się zmęczyłem oraniem, siadłem sobie na omiedzku'.


P


paratnąć - powiedzieć coś niestosownego, głupiego; 'Michał tak paratnął, że aż wszystkim w pięty zaszło'.

parowaniec - pieróg z ciasta drożdżowego, poddany obróbce termicznej w parze wydobywającej się z przykrytego gazą lub sitkiem garnka; 'Uwielbiam parowańce z jagodami lub serem'.

parszczyć - gotować coś naprędce; wyr. używany z przedrostkami: 1) roz- 2) u-; 1) 'Rozparszcz szybko jakąś zupę, bo jestem głodny"; 2) 'Co dziś uparszczyłaś na obiad?'.

partolić - wyr. posiadający różne, uzależnione od przedrostków znaczenie: 1) partolić - mówić bez sensu; 2) spartolić - zepsuć jakieś przedsięwzięcie, dzieło; 3) rozpartolić - rozpocząć coś i nie skończyć; wyr. mający wspólne pochodzenie z czas. partaczyć [robić coś źle, niedbale - SJP]; 1) 'Zbyszek partolił przez pół godziny, ale go nikt nie słuchał'; 2) 'Jurek spartolił całą akcję zbierania podpisów'; 3) 'Franek rozpartolił budowę i sobie poszedł'.

pąchać - chuchać, wydmuchując powietrze przez przymknięte usta; wyr. dźwiękonaśladowczy; 'Nie pąchaj mi w twarz!'.

pech - tu w zn. traf; 'Pech chciał, że wygrałem na loterii'.

pepłać - wyr. posiadający różne, uzależnione od przedrostków znaczenie: 1) pepłać - mówić bez sensu; 2) upepłać coś - zrobić coś niewyszukanego, np. jakąś potrawę; 3) upepłać się - ubrudzić się; 4) rozpepłać - rozpocząć coś i nie skończyć; wyr. pochodzi zapewne od czas. paplać [mówić dużo i bez potrzeby - SJP]; 1) 'Przestań pepłać takie głupoty!'; 2) 'Zośka upepłała na obiad jakąś zupę'; 3) 'Nie dotykaj smaru, bo się upepłasz!'; 4) 'Jurek rozpepłał budowę i się ulotnił'.

podczos - potrawa z posiekanych i ugotowanych liści młodej, nie zwiniętej jeszcze w główki kapusty; 'Dziś na obiad będzie podczos'.

poddanica - zrobiona z desek "podłoga" w wozie konnym; 'Spróchniała mi prawie cała poddanica'.

pomosta - zrobiona z desek "burta" w wozie konnym, rozchylająca się na zewnątrz i tworząca razem z poddanicą oraz drugą pomostą konstrukcję w kształcie ściętej u dołu litery v; wyr. używany najczęściej w l.mn.; 'Zakładaj pomosty, bo jedziemy na pole'.

pośnik - wieczerza wigilijna; wyr. nawiązuje do postnego charakteru wieczerzy; 'Gdy zabłysła pierwsza gwiazdka, wszyscy zasiedli do pośniku'.

powązka - gaza służąca do przecedzania mleka; 'Załóż powązkę na bańkę'.

prożyć - gotować mleko; 'Uproż mleko, to zrobimy sobie kakao'.

przesiępnąć się - nadmiernie się zmęczyć, napracować się ponad siły; wyr. może mieć związek z czas. siepać [ciągnąć coś gwałtownie, szarpać, targać - SJP]; 'Przesiepnąłem się przy tej budowie'.

przewody - Śmigus-Dyngus, trwający jednak przez cały tydzień po Wielkanocy, aż do niedzieli zwanej "przewodnią" włącznie; 'Piotrek kupił sobie na przewody nowy pistolet na wodę'.

pucek - osoba pucołowata; 'Nie chciałbym być takim puckiem jak Michał'.

pucka - opuszka palca; wyr. wywodzi się z tego samego źródła co przym. pucołowaty; 'Ukłułem się igłą w puckę'.

pultać się - stawiać się, rzucać się, być zadziornym; 'Nie pultaj się, bo ci przytrę nosa!'.


R


rajzer - łobuz, łajza, włóczęga; wyr. może być poch. niem.: Reisende - podróżnik; 'Idź stąd, rajzerze jeden!'.

rapówka - podkładowa warstwa zaprawy, na którą nakładany jest właściwy tynk; 'Najpierw położymy rapówkę, a za miesiąc czy dwa cały dom otynkujemy'.

roić się - wiercić się [a nie: wylatywać gromadnie z ula lub mrowiska - SJP]; wyr. obrazuje ruchy wykonywane przez rój pszczół: 'Dlaczego cały czas się roisz?'.

równianka - rodzaj palmy z kłosów zbóż i kwiatów, niesionej do kościoła po zakończeniu żniw, symbolizującej obfite plony; 'Jaka piękną równiankę zrobiłaś w tym roku!'.

rup - rupieć, najczęściej stary samochód; 'Ale rupa sobie kupiłeś!'.

rychtyk - w porządku, dobrze; wyr. poch. niem.: richtig - prawidłowy, właściwy, należyty; 'To jest zrobione naprawdę rychtyk!'.

rzęch - stare ubranie lub zdezelowany przedmiot; 'Nie ubieraj się więcej w te rzęchy!'.


S


serzenie - świeży ser, dopiero po oddzieleniu od serwatki, jeszcze rzadki, nie wyciśnięty, jedzony najczęściej z cukrem; 'Dziś na śniadanie będzie serzenie'.

skoleć - zziębnąć, zmarznąć; "Andrzej pobył pół godziny na mrozie i cały skolał'.

skódnik - łobuz, rozrabiaka; wyr. wywodzi się od rzecz. szkodnik, poddanego procesowi mazurzenia i wzdłużenia zastępczego; 'Ja ci jeszcze pokażę, skódniku jeden!'.

słychać - tu w zn. czuć; 'Słychać tu spalenizną'.

spąchnąć się - wejść z kimś w bliski kontakt, układ, dobrać się; wyr. powiązany z czas. gwarowym pąchać [rozumianym metaforycznie: być z kimś twarzą w twarz]; 'Marcin spąchnął się ostatnio z Leszkiem'.

swaniukać się - szwendać się; 'Co się tak swaniukasz po podwórku?'.

szperlać - oszczędzać, składać grosz do grosza, z wielkim trudem i poświęceniem dochodzić do czegoś; wyr. poch. niem.: sparen; ‘Zosia, co tylko uszperla, to zaraz oddaje dzieciom’.

szprync - spryciarz, osoba rzutka, umiejąca sobie radzić w każdej sytuacji, najczęściej mężczyzna; wyr. może poch. z niem.: Sprenz - krogulec; 'Drugiego takiego szprynca jak Andrzej nie znajdziesz'.

sztamajza - przecinak murarski; wyr. poch. niem.: Steinmeiβel; 'Przynieś mi z warsztatu sztamajzę'.

sztopa - duży kawałek ciasta, chleba, kiełbasy itp.; wyr. może pochodzić od rzecz. sztaba; może to być także wyr. stopa użyty w formie hiperpoprawnej, w wyniku antymazurzenia. W tym ostatnim przypadku nawiązywałby znaczeniowo do wyr. piętka [pierwsza odcięta z bochenka kromka, przylepka - SJP]; ‘Kuba zjadł na deser sztopę sernika’.


Ś


ścionki - zakamarki, zakątki; wyr. poch. od rzecz. ściana w formie zdrobniałej: ścianka; 'Gutek obszedł wszystkie ścionki, zajrzał do wszystkich pomieszczeń'.

ściubiać - zbierać coś, składać, powiększać stan posiadania; wyraz wywodzący się od czas. wścibiać [wtykać, wkładać, wsadzać - SJP]; 'Zbyszek naściubił tak szybko różnych maszyn'.

śkikać - skakać; 'Nie śkikaj tak, bo się przewrócisz'.

ślumaczyć się - długo i brzydko się goić; wyr. poch. od czas. ślimaczyć się, znaczenie jego poszerzyło się jednak o element estetyczny; 'Ale ta rana strasznie się ślumaczy!'.

ślumak - brudas, niechluj; 'Takiego ślumaka jak Kostek to jeszcze nie widziałem!'.

środopoście - dzień wyznaczający środek postu, wypadający zawsze w środę, z którym związany jest obyczaj nocnego malowania pannom okien; 'Muszę kupić farbę, bo jutro środopoście'.

śrubstak - imadło; wyr. poch. niem.: Schraubstock; 'Przymocowałem do stołu nowy śrubstak'.


T


torfiarka - wypełniony wodą dół po wybranym torfie, bagno; wyraz przyjmuje czasami również formę torfianka; 'Na mojej łące są dwie torfiarki'.

tragać - nieść, targać; wyr. poch. niem.: trägen; ‘Kasia przytragała sama ze sklepu dwie ciężkie siatki zakupów’.

tregiel - metalowy dźwigar, stosowany w konstrukcjach nośnych stropów; r.ż.; wyr. poch. niem.: Träger; 'Muszę kupić dziesięć tregli'.


U


udać się - 1) wdać się w kogoś; 2) urodzić się z jakąś cechą [a nie: stać się takim, jak należy - SJP]; 1) 'Syn udał się do ojca'; 2) 'Tomek udał się już taki nierozgarnięty'.

uplęgnąć się - przyjść na świat, urodzić się z jakąś cechą; wyr. poch. od czas. wylęgnąć się [wydobyć się z jaja, wykluć się - SJP], w stosunku do którego posiada szersze znaczenie; 'To cielę uplęgło się jakieś takie niemrawe'.


W


wary - fale wewnętrznego gorąca, ciśnienia, odczuwane przez człowieka; wyr. poch. niem.: warm - ciepły; zawsze w złożeniu: wary biją; 'Tak się dziś źle czuję, od rana wary mi biją'.

waserwaga - poziomica murarska; wyr. poch. niem.: Wasserwage; 'Spójrz na waserwagę - ten mur jest trochę krzywy!'.

wigać - wierzgać nogami; wyr. może być poch. niem.: wiegen - kołysać, poruszać w jedną i drugą stronę; 'Patrz, jak mała Marzenka wesoło wiga nóżkami'.

wózik - wózek dziecięcy; 'Połóż ją w wóziku, to może przestanie płakać'.

wraz - 1) mimo to; 2) znów; 3) nadal [a nie: razem, wspólnie - SJP]; 1) 'Tomek nie zdał egzaminu a wraz chodzi do szkoły'; 2) 'Choć go wypraszali dwa razy wraz przyszedł'; 3) 'Miałeś już rzucić tę robotę i wraz tam pracujesz?'.

wręby - wygięte na zewnątrz brzegi naczynia; 'Nalałem mleka po same wręby'.

wrzesać się - sięgać, wspinać się po coś; 'Nie wrzesaj s tam, bo spadniesz!'.

wycęcniały - wycieńczony, wynędzniały; wyr. powstał w wyniku kontaminacji przym. wycieńczony i wynędzniały; ‘Franek wrócił dziś z pola bardzo wycęcniały’.

wydolić - zdołać, dać radę, wytrzymać; 'Ja już dłużej nie wydolę w tej pracy'.

wypuknąć się - dostać przepukliny; 'Nie podnoś tego ciężaru, bo się wypukniesz!'.


Z


zabuźniak - gbur, cham, człowiek ordynarny; wyr. poch. od złożenia zza Buga; powstał być może w wyniku złych doświadczeń z osobami pochodzącymi, przesiedlanymi zza Buga; 'Nie zadawaj się z nim, bo to taki zabuźniak'.

zabylony - roztargniony, z głową w chmurach, nieobecny duchem; 'Z Wieśkiem nie można się ostatnio dogadać, bo chodzi jakiś taki zabylony'.

zamorota - kłopot, urwanie głowy; 'Zamorotę mam ostatnio z tym moim synem'.

zaplechowany - zaśniedziały, zatkany, oblepiony czymś, najczęściej pod wpływem czasu, ze starości; wyr. może w pewnej mierze poch. od rzecz. plechowce [bakterie, glony, śluzowce, grzyby i porosty - SJP]; 'Nie mogę odkręcić tej śruby, bo jest strasznie zaplechowana'.

zastodole - teren za stodołą; 'Uciekał po zastodolu aż się za nim kurzyło'.

zastygnąć - wychłodzić organizm po tym, jak był przegrzany, doprowadzając tym do choroby [a nie: stwardnieć, zakrzepnąć - SJP]; 'Ubierz się, bo zastygniesz'.

zawiązać się - zyskać, mieć coś z czegoś [a nie: zorganizować, założyć coś - SJP]; 'Nie będę się starał, bo i tak mi się nic z tego nie zawiąże'.

zawrzesić - zdobyć coś z niejakim trudem, dojść do czegoś, stać się właścicielem czegoś; 'Udało mu się wreszcie zawrzesić jakiś samochód'.

zbrodnia - czyn niemoralny, budzący zgorszenie [a nie: przestępstwo kryminalne, zabójstwo - SJP]; 'Jadźka wyprawiała takie zbrodnie, że aż nie dało się patrzeć'.

zgana - kara, upomnienie, krytyka; wyr. poch. od czas. zganić; 'Że też nie ma na to żadnej zgany'.

zgrązki - pozostałe na dnie naczynia gęste resztki płynu, pływające w nich kawałki czegoś, okruchy, fusy; wyr. poch. od czas. pogrążać; 'Wylej te zgrązki i umyj garnek'.

zielepawy - niedojrzały; wyr. poch. od przym. zielonawy; 'Te jabłka są jeszcze zielepawe'.

zlisić się - wycofać się z jakiegoś przedsięwzięcia, przestraszyć się zadania, skrewić; 'Bronek miał ze mną zakładać sklep, ale zlisił się'.

zmożny - potężny, silny, dobrze zbudowany; wyr. poch. od czas. móc; 'Adam da sobie radę, jest przecież taki zmożny!'.

znajduk - dziecko z nieprawego łoża, pasierb; wyr. o silnym zabarwieniu pejoratywnym; 'Ożenił się z tą Lidką i musi teraz wychowywać tego jej znajduka'.

zsiekać się - o ustach: wysychać i pękać na wietrze [a nie: strzelając z broni palnej lub tnąc bronią białą poranić, podziurawić coś - SJP]; wyr. poch. od czas. posiekać; 'Posmaruj usta, bo ci się zsiekną'.